"Ot" komponentli o'zbek maqollari
Ot – xalqimizning qadimiy do‘sti. Unga minib safarga chiqqan, ishda yordam olgan, hatto uni maqollariga ham qo‘shgan. “Oti bor – botir, oti yo‘q – yotir” deganlaridek, ot faqat hayvon emas, balki jasorat, kuch va yuksalish timsoli hamdir. Bu sahifada siz “ot” so‘zi ishtirok etgan eng qiziqarli o‘zbek maqollarini topasiz. Ularda xalq donishmandligi, hayot saboqlari yashiringan.
(Maqollar quyidagi manbalardan olindi:
Зарифов Ҳ. Ўзбек фольклори. ‒ Тошкент, 1939; Ўзбек халқ мақоллари. Нашрга тайёрловчилар: М.Афзалов, С.Иброҳимов.–Тошкент: Ўздавнашр, 1958; Ўзбек халқ мақоллари. Нашрга тайёрловчилар: М.Нурмухамедов, М.Қўшжонов, Б.Саримсоқов.–Тошкент: Фан, 1978; Ўзбек халқ мақоллари. Нашрга тайёрловчилар: М.Нурмухамедов, М.Қўшжонов, М.Муродов.–Тошкент: Фан, 1981; Ўзбек халқ мақоллари. Тузувчилар: Б.Саримсоқов, А.Мусақулов, М.Мадраҳимова.–Тошкент: Фан, 1984; Мадаев О. Мақоллар оламида. – Т.: Ўзбекистон, 1984; Ўзбек халқ мақоллари. Нашрга тайёрловчилар: Т.Мирзаев, Б.Саримсоқов.–Тошкент: Фан, 1987; Ўзбек халқ мақоллари. Т.1. А-О. Масъул муҳаррирлар: Т.Мирзаев, Б.Саримсоқов. –Тошкент: Фан, 1987; Ўзбек халқ мақоллари. Т.2. П-Х. Т.Мирзаев, Б.Саримсоқов.–Тошкент: Фан, 1988; Шомақсудов Ш., Шораҳмедов Ш. Ҳикматнома. Ўзбек мақолларининг изоҳли луғати. – Т.: Ўзб. Совет. энциклопедияси, 1990; Ўзбек халқ мақоллари. Нашрга тайёрловчилар: Т.Мирзаев, А. Мусақулов, Б.Саримсоқов. –Тошкент: Шарқ, 2003; Ўзбек халқ мақоллари. Нашрга тайёрловчилар: Т.Мирзаев, А. Мусақулов, Б.Саримсоқов. – Т.: Шарқ, 2005; O‘zbek xalq maqollari. Nashrga tayyorlovchilar: T.Mirzayev, Sh. Turdimov. – Toshkent: Sharq, 2012; O‘zbek xalq maqollari. Nashrga tayyorlovchilar: Mirzayev T., Musaqulov A., Sarimsoqov B. ‒ T., 2019.)
Bu maqol "Ahmoq odam o‘z xatosini tan olsa ham, o‘z g‘ururidan voz kechmaydi" degan ma’noni anglatadi. Ya’ni, nodon inson o‘zining noto‘g‘ri qaror yoki ish qilganini bilsa ham, uni tan olish o‘rniga o‘z mavqeini saqlashga harakat qiladi.
"Andizli yerda ot o‘lmas" – ya’ni, oziq-ovqat mo‘l bo‘lgan, unumdor joyda ot ochlikdan o‘lmaydi. Bu yerda "andiz" o‘t turi bo‘lib, chorva uchun foydali ozuqa hisoblanadi. "Iyirli yerda − er" – ya’ni, dono, oqil rahbar yoki jamoa mavjud bo‘lgan joyda inson nobud bo‘lmaydi, ya’ni odil boshqaruv va tartib bo‘lsa, odamlar yaxshi yashaydi. Maqolning umumiy ma’nosi shuki, yaxshi sharoit va to‘g‘ri boshqaruv bo‘lsa, odam ham, hayvon ham omon qoladi va rivojlanadi.
"Aqllining oti ham horimas" – ya’ni, dono inson o‘z resurslarini to‘g‘ri taqsimlab, mehnatini va kuchini behuda sarflamaydi, shu bois u doimo bardam bo‘ladi. "To‘ni ham to‘zimas" – ya’ni, u o‘z mol-mulkiga e’tibor bilan qaraydi, isrofgarchilik qilmaydi, shuning uchun uning kiyimi ham, narsalari ham uzoq saqlanadi. Umuman olganda, maqol aqlli odam ehtiyotkor, mehnatkash va oqilona yashaydi, shuning uchun uning hayoti barqaror bo‘ladi degan ma’noni anglatadi.
Mantiqan avval bajarilishi kerak bo‘lgan ishni keyingisidan oldin qo‘yish noto‘g‘ri. Har bir narsa o‘z o‘rnida va ketma-ketlikda bajarilishi kerak. Bu maqol odatda shoshqaloqlik, tartibsizlik yoki noto‘g‘ri rejalashtirish oqibatida kelib chiqadigan muammolar haqida gap ketganda ishlatiladi.
Bu maqol har qanday ishning natijasi faqat tashqi ko‘rinishga emas, balki ichki omillarga ham bog‘liq ekanligini anglatadi. Ot harakat qilish uchun kuchni ozuqadan oladi. Agar arpa (yem) bo‘lmasa, ot kuchsizlanib, aravani torta olmaydi. Bu orqali har qanday ishning natijasi yaxshi bo‘lishi uchun unga kerakli sharoit va resurslar ta’minlanishi lozim degan fikr ifodalanadi. Masalan, mehnatkash odam ham yaxshi ishlashi uchun to‘g‘ri ta’minot va rag‘bat kerak.
Bu maqol haqiqiy mehnatni kim bajarayotgani va kim esa faqat ko‘rinish uchun yurganini ko‘rsatadi. "Aravani ot tortar" – ya’ni, og‘ir mehnatni bajaradigan, ishning asosiy yukini ko‘taradiganlar bor. "Ko‘lankasin – it" – ya’ni, ba’zi odamlar ishga hech qanday hissa qo‘shmay, faqat shunchaki ergashib yurishadi yoki o‘zini ish bilan band qilib ko‘rsatishadi. Bu maqol odatda haqiqiy mehnatkashlar bilan ishga aralashmay, lekin o‘zini muhim qilib ko‘rsatadigan odamlarni taqqoslash uchun ishlatiladi.
Bu maqol mehnat qilmasdan natijaga erishib bo‘lmasligini anglatadi. Sug‘orish ariqlari qazilmasa, dalaga suv kelmaydi va hosil bo‘lmaydi. Boshqacha aytganda, har qanday muvaffaqiyat va natija mehnat va harakat evaziga keladi. Bu maqol odatda harakat qilmasdan, faqat natijani kutadigan odamlarni tanqid qilish yoki insonlarni mehnatsevarlikka undash maqsadida ishlatiladi.
Bu maqol maqsadga yetish uchun zarur vositalar va resurslar bo‘lishi kerakligini anglatadi. Ot uzoq yo‘l bosishi va tog‘dan oshishi uchun unga ozuqa – arpa kerak. Agar ozuqa bo‘lmasa, u holda ot holdan toyib, maqsadga yetolmaydi. Katta maqsadlarga erishish uchun bilim, kuch, moliyaviy yoki boshqa zarur resurslar bo‘lishi shart. Aks holda, faqat niyat bilan muvaffaqiyatga erishib bo‘lmaydi.
Bu maqol kim qanday ta’minlansa, shunga yarasha harakat qiladi yoki o‘zini namoyon etadi degan ma’noni anglatadi. "Arpa yegan ot o‘ynar" – ya’ni, yaxshi ozuqa bilan boqilgan ot kuchga to‘lib, harakatlanishdan zavq oladi. "Makka yegan tot o‘ynar" – ya’ni, yaxshi sharoitda bo‘lgan, yaxshi ta’lim va tarbiya olgan inson o‘zining bilim va qobiliyatini namoyon qiladi. Maqolning asosiy ma’nosi: inson ham, hayvon ham o‘ziga yarasha sharoit va imkoniyat yaratilsa, yanada faol va muvaffaqiyatli bo‘ladi.
Boshqarib bo‘lmaydigan, juda tez yuguradigan otni oxir-oqibat oyoqlariga urilgan taqa charchatib, sekinlashtiradi. Inson haddan tashqari shoshqaloq yoki nazoratsiz bo‘lsa, uni tartibga soladigan muayyan qoidalar, cheklovlar yoki tajriba bo‘lishi kerak. Shu sababli, bu maqol odatda qoidalar, intizom yoki hayotning o‘zi kishini tartibga solishini ifodalash uchun ishlatiladi.
Bu maqol "Avval tayyorgarlik ko‘rib, so‘ngra qaror qabul qilish lozim" degan ma’noni anglatadi. Harakatga tushishdan oldin, o‘z resurslaringizni va imkoniyatlaringizni yaxshi baholang. Agar otni taqalamasangiz, u yo‘lni bosib o‘tishga tayyor bo‘lmaydi. Shuningdek, biror ishni boshlashdan oldin, uning uchun kerakli tayyorgarlikni ko‘rish muhimdir.
Rahbar yoki ota-onaning xulqi va qiyofasi farzandlariga yoki quyi lavozimdagilarga ta’sir qiladi. Ayg‘irning xulqi, holati va xarakteri otning ham shunday bo‘lishiga ta’sir qiladi. Ayg‘irning xulqi otning rivojlanishiga ta’sir qilgani kabi, odamning tarbiyasi va xulqi ham uning avlodlariga yoki jamoasiga ta’sir qiladi. Bu maqol, odatda, rahbar yoki ota-ona qanday bo‘lsa, ularning ta’sirida bo‘lgan insonlar yoki farzandlar ham shunday bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi.
Allaqachon og‘ir sharoitda bo‘lgan, azob chekayotgan odamga yana qo‘shimcha muammo yoki yomonlik keladi. Bunda qiyinchiliklar birin-ketin kelishi, boshdan o‘tkazgan dardlarning ustiga yangi dardlar qo‘shilishi ta’kidlanadi. Maqol odatda sabrli yoki ko‘p azob chekayotgan insonning holatini yanada yomonlashtirishni tanqid qilish uchun ishlatiladi.
Egasiz ot och qolib, har qanday sifatsiz o‘tlarni yeyishga majbur bo‘ladi. Egasi bor, bog‘langan va nazorat ostidagi ot esa yaxshi parvarish qilinib, sifatli ozuqa oladi. Nazoratsiz, betartib hayot kechirgan odam ko‘pincha qiyinchiliklarga duch keladi, lekin tartib-intizomli va mas’uliyat bilan yashagan inson yaxshiroq sharoitga ega bo‘ladi.
Otni minganida ham to‘g‘ri boshqara olmaydigan, har safar yiqiladigan yoki noto‘g‘ri yo‘lda yuradigan odamga ot berish foydasiz. Ishni bajara olmaydigan yoki unga loyiq bo‘lmagan odamga imkoniyat bersangiz, u baribir undan to‘g‘ri foydalana olmaydi va natija chiqmaydi. Maqol odatda ishonchsiz yoki tajribasiz odamga muhim vazifani topshirmaslik kerakligini ta’kidlash uchun ishlatiladi.
Bu maqol kichik narsalar yoki detallarning katta ahamiyatga ega ekanligini ifodalaydi. "Bir mix bir nag‘alni" – ya’ni, otning tuyoqlariga qoqiladigan nag‘al (temir taqa) bitta oddiy mix tufayli mahkam turadi. Agar o‘sha mix bo‘lmasa, nag‘al tushib ketishi mumkin. "Bir nag‘al bir otni tutar" – ya’ni, otning oyoqlaridagi nag‘al uning uzoq yurishiga, bardam bo‘lishiga yordam beradi. Agar nag‘al tushib ketsa, ot harakatlanolmay qoladi. Kichik bir narsa yoki tafsilot ham katta natijaga ta’sir qilishi mumkin. Ba’zan oddiy ko‘ringan xatolik yoki e’tiborsizlik katta muammolarga olib kelishi mumkin.
Agar otingni yaxshi boqib, unga arpa bersang, u kuchli va bardam bo‘lib, yaxshi xizmat qiladi. Inson ham yaxshi ta’minlangan, hurmat-e’tibor ko‘rgan joyda ishlashni yoki xizmat qilishni xohlaydi. Agar unga yaxshi sharoit yaratsang, u ham sadoqat bilan mehnat qiladi. Inson yaxshi g‘amxo‘rlik ko‘rgan joyda samimiy va fidokorona xizmat qiladi.
Bu maqol boy va kambag‘alning sharoiti va imkoniyatlari farq qilishini ifodalaydi. "Boyning iti hurag‘on" – ya’ni, boy odamning iti ham kuchli, baquvvat va hurishga shay bo‘ladi, chunki u yaxshi boqiladi. "Oti yurag‘on bo‘lar" – ya’ni, boyning oti ham doimo yurishga, ishlashga tayyor bo‘ladi, chunki unga yaxshi g‘amxo‘rlik qilinadi. Bu maqolning ma’nosi shuki, boy odamning nafaqat o‘zi, balki qo‘l ostidagi hamma narsasi – moli, hayvoni ham yaxshi sharoitda bo‘ladi, kuchli va bardam bo‘lib yetishadi.
Bu maqol har qanday ishni boshlashdan oldin uni yaxshilab o‘ylab ko‘rish, rejalashtirish va xavfsiz yo‘lini topish kerakligini anglatadi. Daryoni kesib o‘tishdan oldin uning qayeri sayoz va o‘tish uchun qulay ekanini bilib olish lozim. Agar shoshqaloqlik bilan harakat qilinsa, xavfga uchrash mumkin. Har qanday katta qaror yoki ishni bajarishdan oldin uning natijalarini o‘ylab ko‘rish va eng maqbul yo‘lni tanlash muhim. Shoshqaloqlik yoki tayyorgarliksizlik ko‘pincha noxush oqibatlarga olib keladi.
Bu maqol yaxshi do‘stlik va o‘zaro yordamning ahamiyatini ifodalaydi. Sodiq do‘stlar bilan birga bo‘lsang, ularning yordami va ko‘magi bilan maqsadingga erishishing osonroq bo‘ladi. Hayotda qiyinchiliklarni yengish va muvaffaqiyatga erishishda yaxshi do‘stlar katta rol o‘ynaydi. Ularning qo‘llab-quvvatlashi va yordami bilan inson ko‘p narsaga erishishi mumkin.