O‘zbek va rus maqollarida aks ettirilgan qadriyatlar tizimi darajalari belgilangan, antropotsentrik maqollardagi shaxs qiyofasini aksiologik talqin qilish modeli ishlab chiqilgan (Маджидова Р., 2020).
    O‘zbek tilshunosligida maqollarning aksiolingvistik xususiyatlari ham ilmiy jihatdan tadqiq etilgan. Gavharoy Komilovaning “O‘zbek tilidagi maqollarning aksiolingvistik tahlili” mavzusidagi dissertatsiyasida maqollardagi qadriyatlar tizimi tahlil qilingan. Dissertant o‘zbek maqollarida aks etgan qadriyatlarni 7 turga ajratadi: 1. Intellektual qadriyatlar. 2. Estetik qadriyatlar. 3. Axloqiy qadriyatlar. 4. Ijtimoiy qadriyatlar. 5. Fiziologik qadriyatlar. 6.Iqtisodiy qadriyatlar. 7.Diniy qadriyatlar (Комилова Г., 2022). “Ot” komponentli o‘zbek va turk maqollarida bu guruhlarga mansub bo‘lgan qadriyatlarning barchasi ifodalangan.
    Har bir tilning imkoniyatlari uning so‘z boyligiga qarab belgilanadi. Maqollar so‘z boyligini yanada oshiruvchi vositalardandir. Ularda dunyoqarashimiz, qadriyatlarimiz, an’analarimiz, e’tiqodimiz aks etadi. O‘z ma’nosida va ko‘chma ma’noda ishlatiluvchi maqollarda jamiyat hayoti, insonlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar, ijtimoiy hukmlar, axloqiy mezonlar haqidagi muhim ma’lumotlar o‘ziga xos tarzda ifoda etiladi. O‘zbek va turk tillarida “ot” komponentli maqollar sonining juda ko‘pligi diqqatga sazovor. Ularda asrlar osha yashab kelayotgan qadriyatlar ulug‘lanadi.
    Ot turkiy xalqlar hayotida muhim o‘rin tutadi. Moddiy to‘kislik, ijtimoiy mavqe ramzi bo‘lgan otga egalik qilish oson emasligi Ata eyer gerek, eyere er gerek (Otga egar kerak, egarga er (mard) kerak); At at oluncaya kadar sahibi mat olur (Ot ot bo‘lguniga qadar sohibi mot bo‘lur) maqollarida haqiqiy erkak, mard insonning boshqalarni ham o‘ziga teng ko‘rishi, ot hadya qilish qadriyati Yiğit yiğide at bağışlar(Yigit/mard yigit/mardga ot berar) maqolida o‘z ifodasini topgan. Atta, avratta uğur vardır maqolida otni va ayolni muqaddas deb bilish qadriyatining tasvirini ko‘ramiz.
    Og‘ir kunda yordam berish xalqlarimizning azaliy ezgu odatlaridandir. Qadr bilgan qarindosh mard bo‘lishga ko‘ndirar, Er boshiga er tushsa, suyab otga mindirar maqolida mard inson o‘zganing boshiga ish tushganida yordam qo‘lini cho‘zishi, qo‘llab- quvvatlashi, hayotda o‘z yo‘lini topishiga imkon yaratishi tasvirlangan.
    Hayot tahlikalarga to‘la. Sinovlardan muvaffaqiyatli o‘tish uchun har bir masalani chuqur o‘ylab ko‘rish, ehtiyotkor bo‘lish, boy hayot tajribasiga ega bo‘lgan insonlar bilan bamaslahat ish tutish zarurligi “ot” komponentli maqollar misolida ham talqin etiladi. Masalan, Ot olma piyodaning maslahati bilan, Xotin olma bo‘ydoqning maslahati bilan; Ot olsang, minib ol, Xotin olsang, ko‘rib ol maqollarida ot minib ko‘rmagan, oti bo‘lmagan inson otning qandayligini, uni qanday parvarishlash lozimligini; uylanib, oila qurmagan inson esa xotin-qizlarning qandayligini, oila mustahkam bo‘lishi uchun nimalarga e’tibor berish kerakligini bilmasligi uqtiriladi.
    Ot ayagan ot minar, To‘nni ayagan to‘n kiyar; Aqllining oti ham horimas, Toʻni ham to ‘zimas; Atına bakan ardına bakmaz (Otiga qaragan ortiga qaramas); İki at bir kazığa bağlanmaz (Ikki ot bir qoziqqa bogʻlanmaydi) Irmaktan (çaydan/dereden) geçerken at değiştirilmez (Daryodan(soydan/daradan) oʻtayotganda ot almashtirilmaydi) maqollarida ehtiyojimiz uchun kerakli narsalarni ehtiyotlab, avaylab ishlatish zarurligi, moddiy masalada bu jihat juda muhimligi, tejamkor bo‘lish; vaziyatni kuzatish, ehtiyotkorlik asosida ish tutish kerakligi haqidagi fikrlar o‘z aksini topgan. Ot minmagan ot minsa, chopa-chopa o‘ldirar, To‘n kiymagan to‘n kiysa, silkita-silkita to‘zdirar maqolida oldingi ahvolidan farq qiladigan holatga kelgan kishining nima qilishini bilmay qolishi, o‘ziga ziyon yetkazadigan ishlarga qo‘l urishi, jumladan, ot minmagan inson ot minsa, tinmasdan uni choptirib azoblashi, to‘n kiymagan to‘n kiysa, hammaga maqtanib, silkita-silkita to‘zdirishi tasvirlangan. Nozik kuzatishlarga asoslangan bunday ijtimoiy hukmlar jamiyatning ma’naviy qadriyatlari haqida tasavvur hosil qilishi bilan ham ahamiyatlidir.
    Yo‘rg‘aning qadri yelganda bilinadi, Yaxshining qadri o‘lganda bilinadi maqoli hayotdagi imkoniyatlarni, yonimizdagi insonlarni qadrlashga undaydi.
    Buyurmadan tutan evlat, gün doğmadan kalkan avrat, deh demeden yürüyen at (Buyurmasdan qilgan farzand, kun chiqmasdan uygʻongan xotin, ogohlantirmasdan yurgan ot) maqolida farzandning ota-ona buyrug‘ini kutmasdan o‘z vazifalarini, uy yumushlarini bajarishi; ayolning barvaqt uyqudan turishi; egasining “Yur” deyishini kutmasdan yuradigan otning yaxshi ekanligi; Ikki ot tepishsa, Oʻrtada eshak oʻlar // Atlar tepişir, arada eşekler ezilir; At teper, katır teper arada eşek ölür maqollarida kuchlar, mavqelar teng bo‘lmagan vaziyatlarda aybsizlarning zarar ko‘rishi; Ata binersen Allah'ı, attan inersen atı unutma (Otga minsang, Allohni, otdan tushsang, otni unutma) maqoli mazmunida esa hayotdagi vaqtinchalik muvaffaqiyatlar, moddiy boyliklar tufayli manmanlik qilmaslik, har qanday amal, to‘kis hayotning so‘ngi borligini unutmaslik; ot haqida doimo g‘amxo‘rlik qilish tavsiya etiladi.
    “Ot” komponentli o‘zbek va turk maqollarida tabiat va hayotdagi turli vaziyatlar diqqat bilan kuzatilgani, tahlil qilingani, jamiyatdagi qonun-qoidalar, axloqiy mezonlarga tayangan holda, ta’sirchan shaklda munosabat bildirilgani, tavsiyalar berilganini kuzatamiz. Ularda yaxshilik, sadoqat, vatanparvarlik, mardlik, mehnatsevarlik, naslga e’tibor berish, oilani asrash, ne’matlarni qadrlash singari qadriyatlar talqiniga alohida ahamiyat qaratiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

Aksan D. Türkçeye Yansıyan Türk Kültürü. – Ankara: Bilgi Yayınevi, 2011.
Aksoy Ö. Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü. – İstanbul:Inkılâp Kitabevi, 1988.
Aksoy Ö. Benzerlikleriyle Türk Dünyasında Atasözleri. – İstanbul: Kültür Konseyi, 2021.
Aksu B., Akalın Ş., Toparlı R. Türk Atasözleri Sözlüğü. – Ankara: TDK Yayınları, 2022.
Akkuş M.Atasözleri ve Deyimler Üzerine İncelemeler. – Ankara: Akçağ Yayınları, 2022.
Bozorova S.“Devonu lug‘ati-t-turk”dagi “ot” komponentli maqollar tahlili. O‘zbek tili taraqqiyoti va xalqaro hamkorlik masalalari xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari.− Toshkent: Nodirabegim, 2021. – B.374-378.
Gümüş M., Yoldaşev İ. Türkçe Açıklamalı Özbek Atasözleri. – Ankara: Engin Yayınevi, 1995.
Çobanoğlu Özkul. Türk Dünyası Ortak Atasözleri Sözlüğü. – Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2004.
Çotuksöken Y. Türkçe Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü. – İstanbul: Toroslu Kitaplığı, 2004.
Ercilasun A. Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Şiirler ve Atasözleri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayın Dağıtım San. ve Tic. Ltd.Şti, 2020.
Жўраева Б. Ўзбек халқ мақоллари шаклланишининг лингвистик асослари ва прагматик хусусиятлари. Филол.фан.докт...(ДС) дисс. – Самарқанд, 2019.
Комилова Г. Ўзбек тилидаги мақолларнинг аксиолингвистик таҳлили. Филол. фан. бўйича фалсафа доктори дисс. – Тошкент, 2022.
Öz A. Hayvanlarla İlgili Özbek Atasözleri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 2000, № 9, 114-160.
O‘zbek xalq maqollari. (2019). Toshkent: Sharq.
O‘zbek xalq maqollari. (2019). Toshkent: Noshirlik yog‘dusi.
Shomaqsudov Sh., Shorahmedov, Sh. (1990) Hikmatnoma.Toshkent: O‘zbek sovet ensiklopediyasi.
Shomaqsudov Sh., Shorahmedov Sh.( 2001) Ma’nolar maxzani.Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi davlat ılmıy nashriyoti.
Tosheva D.(2017). Zoonim komponentli maqollarning lingvokulturologik xususiyatlari. Filol.fan.b.f.d...(PhD) diss. Toshkent.
Yurtbaşı M.Sınıflandırılmış Türk Atasözleri. – Ankara: Özdemir Yayıncılık, 1994.